Η Γεωγραφία του Ψυχικού Αποκλεισμού

Πώς τα πρακτικά και συμβολικά σύνορα αναδιαμορφώνουν την εσωτερική μας ζωή...

Γράφει η Πηνελόπη Σπεντζούρη, Ψυχολόγος Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας Χίου, Κέντρο Παιδιού και Εφήβου

Όταν μιλάμε για σύνορα, το μυαλό μας ταξιδεύει συνήθως σε γραμμές πάνω σε έναν χάρτη. Υπάρχουν όμως και άλλα όρια, εξίσου καθοριστικά: εκείνα που χαράζονται γύρω από την καθημερινότητά μας, το σώμα μας και την ψυχή μας, όταν ξαφνικά ο κόσμος γύρω μας στενεύει. Κάθε φορά που μια δυσκολία μάς στερεί την πρόσβαση σε όσα θεωρούσαμε δεδομένα, ο εσωτερικός μας χάρτης επανασχεδιάζεται. Ας εξερευνήσουμε αυτή την αθέατη «γεωγραφία» του αποκλεισμού και πώς μπορούμε να βρούμε ξανά τον προσανατολισμό μας μέσα της.

Δεν είναι λίγες οι φορές που συγκεκριμένες συνθήκες μάς περιορίζουν ή μας αποκλείουν από δυνατότητες, επιλογές και ανάγκες. Σωματικές, ψυχικές, αναπτυξιακές και κοινωνικές δυσκολίες δυσχεραίνουν συχνά τη λειτουργικότητά μας, δημιουργώντας ένα διαφορετικό πλαίσιο επιβίωσης με ιδιαίτερα απαιτητική προσαρμογή. Σε αυτή την προσπάθεια, τα προσωπικά πρακτικά και συμβολικά «σύνορα» αλλάζουν, αναδιαμορφώνοντας την εσωτερική μας ζωή.
Σύμφωνα με τη θεωρία του ψυχικού δεσμού, ο άνθρωπος έχει ανάγκη να ανήκει σε ένα ασφαλές δίκτυο. Ο πρακτικός αποκλεισμός (δυσκολία στη μετακίνηση, την πρόσβαση, τα οικονομικά ή την ικανοποίηση βασικών αναγκών) διαρρηγνύει βίαια αυτόν τον δεσμό με την ευρύτερη κοινότητα. Έτσι, ενεργοποιούνται οι νευρολογικοί μηχανισμοί της απόρριψης και του κοινωνικού πόνου, ενώ η αγωνία για το «τι θα συμβεί αν προκύψει ανάγκη» λειτουργεί υποσυνείδητα, οδηγώντας το σώμα σε κατάσταση διαρκούς επιφυλακής.

Ο αποκλεισμός από κάτι που μπορούσαμε να κάνουμε παλαιότερα εμπεριέχει ένα «πένθος». Ενισχύει το αίσθημα της ανημπόριας, της ανασφάλειας και του άγχους, δημιουργώντας μια κρίση αβεβαιότητας και αστάθειας. Καθώς τα σύνορα του εαυτού, του προσωπικού μας χώρου και των άλλων μεταβάλλονται, είναι σημαντικό να μην απομονωθούμε, αλλά να ζητήσουμε βοήθεια. Χρειάζεται να βρούμε νέα «σταθερά» σημεία στήριξης μέχρι να περάσει η κρίση και να δημιουργήσουμε εναλλακτικές προσεγγίσεις που, όσο δύσκολες κι αν φαντάζουν, θα αξιοποιηθούν εφόσον παραστεί ανάγκη. Αυτός είναι ένας τρόπος να αισθανθούμε ξανά ότι έχουμε τον έλεγχο σε όσα μας δυσκολεύουν.
Γιατί, όσο κι αν στενεύουν τα πρακτικά σύνορα της ζωής μας, η ανθρώπινη αξία και η ανάγκη μας για επαφή παραμένουν ακέραιες· μέσα από το μοίρασμα με τους άλλους και με τον ίδιο μας τον εαυτό (ακόμα και με έναν διαφορετικό τρόπο από αυτόν που είχαμε συνηθίσει)κανένας περιορισμός δεν μπορεί να μας στερήσει το δικαίωμα να ανήκουμε.